Gözümüzün görmediği devasa imparatorluk: Dünya gerçekten mantarların mı?
MUHAMMED EMİRHAN BUKAN / TEKHA Onları çoğunlukla ormanlarda birkaç günlüğüne ortaya çıkan şapkalı canlılar olarak görüyoruz. Oysa mantarın gördüğümüz bölümü, çoğu zaman organizmanın yalnızca küçük bir parçası. Toprağın altında kilometrelerce yayılabilen ağlardan bitkilerin beslenmesine, ölü organizmaların parçalanmasından devasa karbon ve besin döngülerine kadar mantarlar, Dünya’daki yaşamın görünmeyen aktörleri arasında yer...
MUHAMMED EMİRHAN BUKAN / TEKHA
Onları çoğunlukla ormanlarda birkaç günlüğüne ortaya çıkan şapkalı canlılar olarak görüyoruz. Oysa mantarın gördüğümüz bölümü, çoğu zaman organizmanın yalnızca küçük bir parçası. Toprağın altında kilometrelerce yayılabilen ağlardan bitkilerin beslenmesine, ölü organizmaların parçalanmasından devasa karbon ve besin döngülerine kadar mantarlar, Dünya’daki yaşamın görünmeyen aktörleri arasında yer alıyor.
Bir ormanda yürürken gördüğümüz mantar, çoğu durumda hikâyenin tamamını oluşturmuyor. Toprağın üzerinde beliren yapı, mantarın spor üretip yayılmasını sağlayan meyve gövdesidir. Asıl organizmanın önemli bölümü ise gözümüzün göremediği yerde, hif adı verilen mikroskobik iplikçiklerin oluşturduğu miselyum sistemi halinde bulunuyor. Bu ayrım, mantarlar hakkındaki en yaygın yanılgılardan birini de ortaya çıkarıyor; mantarlar yalnızca marketten aldığımız ya da ormanda gördüğümüz şapkalı yapılardan ibaret değil.
Milyonlarca Tür Henüz Tanımlanmadı
Royal Botanic Gardens, Kew tarafından yayımlanan State of the World’s Plants and Fungi 2023 raporunda, Dünya üzerinde yaklaşık 2,5 milyon mantar türü bulunabileceği tahmin ediliyor. Bunların yüzde 90’ından fazlası ise henüz bilim tarafından tanımlanmış değil. Mevcut tanımlama hızıyla bütün türlerin kayda geçirilmesinin yüzyıllar alabileceği belirtiliyor.
Evrimsel açıdan bakıldığında bitkilerden farklı bir yere sahip olan mantarlar, hayvanlarla birlikte ökaryotik canlıların Opisthokonta adı verilen büyük evrimsel grubunda yakın akrabalar arasında yer alıyor.
Dünyanın En Büyük Canlılarından Biri
Mantarların ölçeğini göstermek için Oregon’daki tek bir organizma örnek gösteriliyor. ABD’nin Oregon eyaletindeki Malheur Ulusal Ormanı’nın altında yaşayan Armillaria ostoyae bireyi, bilim dünyasının bilinen en büyük canlı organizma örneklerinden biri konumunda. ABD Orman Servisi verilerine göre bu tek genetik birey yaklaşık 9,65 kilometrekarelik bir alana yayılıyor. Topraktaki ve enfekte ağaç köklerindeki mantar dokusu hesaba katıldığında organizmanın yaklaşık 7 bin 567 ile 35 bin ton arasında olabileceği tahmin ediliyor.
Ormanların Altındaki Ortaklık Ağları
Mantarların gezegen üzerindeki en kritik rollerinden biri bitkilerle kurdukları ilişkilerde ortaya çıkıyor. Bazı mantarlar, bitkilerin kökleriyle mikoriza adı verilen ortaklıklar kuruyor. Mantarın ince hifleri toprağın içine köklerden çok daha ince biçimde yayılarak bitkinin su, fosfor ve azot gibi besin elementlerine erişimine katkı sağlıyor. Bitki ise karşılığında fotosentez yoluyla ürettiği karbon bileşiklerinin bir bölümünü mantara aktarıyor.
Popüler bilim dünyasında “Wood Wide Web” olarak adlandırılan ortak mikorizal ağlar (CMN) üzerinden bitkiler arasında karbon, besin elementleri ve su hareket edebiliyor. Ancak araştırmacılar, bu ağların varlığı gerçek olsa da olgun ağaçların yavrularına bu yolla bilinçli olarak mesaj gönderdiği yönündeki bazı popüler iddiaların hakemli bilimsel literatür tarafından yeterince desteklenmediğine dikkat çekiyor.
Ölümü Yeniden Yaşama Bağlıyorlar
Mantarların bir diğer önemli görevi ise ayrıştırma süreci. Bir ağaç öldüğünde odunun, yaprakların ve diğer organik maddelerin içindeki elementlerin yeniden ekosisteme kazandırılması gerekiyor. ABD Orman Servisi tarafından yayımlanan araştırmalar, ormanlardaki ölü odunun esas olarak odun üzerinde yaşayan mantarlar tarafından ayrıştırıldığını ve bu sürecin karbon ile besin döngülerini doğrudan etkilediğini gösteriyor.
Geniş Bilinmezlikler Sizi Bekliyor
Doğanın sıra dışı örnekleri arasında karıncaları enfekte ederek davranışlarında değişikliklere yol açan Ophiocordyceps cinsindeki parazit mantarlar da bulunuyor. Ancak insanlık için asıl devasa alan, yaklaşık 2,5 milyon tür tahminine karşılık büyük çoğunluğunun henüz keşfedilmemiş olması.
Dünya’nın herhangi bir canlı grubuna ait olduğunu söylemenin biyolojik bir karşılığı bulunmasa da, mantarların ortadan kalkması durumunda karasal ekosistemlerin aynı şekilde çalışmayacağı biliniyor. Gözümüzün hiç görmediği yerlerde milyarlarca yıldır sessizce çalışan mantarlar, bildiğimiz dünyanın en temel yapı taşları arasında yer alıyor.
